Tháp Po Klong Garai - Biểu tượng văn hoá của văn minh Chăm Pa tại Ninh Thuận
Tháp Po Klong Garai không chỉ là công trình kiến trúc Chăm Pa đẹp nhất còn tồn tại mà còn là biểu tượng sống động cho nền văn minh rực rỡ của vương quốc Champa. Sau gần 8 thế kỷ đứng vững trên đồi Trầu, cụm tháp vẫn là trung tâm tâm linh thiêng liêng, nơi lưu giữ câu chuyện huyền thoại về vị vua anh hùng và tinh thần bất khuất của dân tộc Chăm.
Bối cảnh lịch sử - Nền văn minh Champa huy hoàng
Vương quốc Champa (192-1832) là một trong những nền văn minh lâu đời và rực rỡ nhất Đông Nam Á, tồn tại liên tục trong 16 thế kỷ. Lãnh thổ lúc mở rộng nhất trải dài từ dãy núi Hoành Sơn ở Quảng Bình cho đến Bình Thuận, từ biển Đông đến tận miền núi phía Tây nước Lào hiện tại. Văn hóa Champa kế thừa từ văn hóa Sa Huỳnh từ giữa thiên niên kỷ thứ I TCN, đồng thời tiếp nhận tinh hoa văn minh Ấn Độ qua Hindu giáo và Phật giáo, nhưng vẫn duy trì bản sắc bản địa với tín ngưỡng thờ mẫu, thờ cúng tổ tiên.
Màu xanh: Phạm vi vương quốc Đại Việt (kinh đô Đại La - Hà Nội) ; Màu vàng : Vương quốc Champa (kinh đô Indrapura – Đồng Dương); Màu đỏ : Vương quốc Khmer (kinh đô Angkor)
Thời điểm xây dựng tháp Po Klong Garai (cuối thế kỷ XIII - đầu thế kỷ XIV) đánh dấu giai đoạn cuối của vương quốc Chiêm Thành (875-1471), khi Champa đang phải đối mặt với áp lực từ Đại Việt phía Bắc và Khmer phía Tây. Trong 23 nhóm tháp Champa được xếp theo niên đại, Po Klong Garai đứng thứ 22, thuộc giai đoạn cuối nhưng lại là một trong những cụm tháp đẹp và hoàn chỉnh nhất.
| TT | Tên di tích | Địa điểm | Niên đại |
| 1 | Nhóm tháp Mỹ Sơn | xã Duy Phú, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam | thế kỷ IV - XIII |
| 2 | Nhóm tháp Po Sah Inư | phường Phú Hài, thành phố Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận | thế kỷ VIII |
| 3 | Nhóm tháp Mỹ Khánh | xã Phú Diên, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên - Huế | thế kỷ VIII |
| 4 | Nhóm tháp Hòa Lai | làng Tam Tháp, xã Tân Hải, huyện Ninh Hải, tỉnh Ninh Thuận | thế kỷ IX |
| 5 | Nhóm tháp Po Dam | làng Tuy Tịnh, xã Phong Phú, huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận | thế kỷ IX |
| 6 | Nhóm tháp Đồng Dương | Bình Định Bắc, huyện Thăng Bình. tỉnh Quảng nam | thế kỷ IX |
| 7 | Nhóm tháp Bằng An | làng Bằng An, xã Điện An, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam | thế kỷ IX - X |
| 8 | Nhóm tháp Khương Mỹ | làng Khương Mỹ, xã Tam Xuân, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam | thế kỷ X |
| 9 | Nhóm tháp Po Nagar | thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hoà | thế kỷ X - XIII |
| 10 | Nhóm tháp Chiên Đàn | làng Chiên Đàn, xã Tam An, thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam | thế kỷ XI - XII |
| 11 | Nhóm tháp Bánh Ít | thôn Đại Lộc, xã Phước Hiệp, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định | thế kỷ XI - XII |
| 12 | Nhóm tháp Bình Lâm | xã Phước Hoà, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định | thế kỷ XII |
| 13 | Nhóm tháp Đôi | thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định | thế kỷ XII |
| 14 | Nhóm tháp Nhạn | thành phố Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên | thế kỷ XII |
| 15 | Nhóm tháp Phú Lốc | xã Nhơn Thành, huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định | thế kỷ XII |
| 16 | Nhóm tháp Cánh Tiên | xã Nhơn Hậu, huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định | thế kỷ XII - XIII |
| 17 | Nhóm tháp Thủ Thiện | xã Bình nghi, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định | thế kỷ XII - XIII |
| 18 | Nhóm tháp Dương Long | xã Tây Bình, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định | thế kỷ XII - XIII |
| 19 | Nhóm tháp Liễu Cốc | xã Hương Xuân, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên - Huế | thế kỷ XIII |
| 20 | Nhóm tháp Mẫm | xã Nhơn Hậu, huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định | thế kỷ XIII |
| 21 | Nhóm tháp Yang Praong | Bản Đôn, huyện Ea Sup, tỉnh Đắk Lắk | thế kỷ XIII |
| 22 | Nhóm tháp Po Klong Garai | phường Đô Vinh, thành phố Phan Rang-Tháp Chàm, tỉnh Ninh Thuận | thế kỷ XIII - XIV |
| 23 | Nhóm tháp Po Rome | làng Hậu Sanh, xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận | thế kỷ XVII |
Vua Po Klong Garai - Từ huyền thoại đến anh hùng dân tộc
Vua Po Klong Garai (tên thật Jaya Indravarman IV, trị vì 1151-1205) là nhân vật trung tâm của câu chuyện này. Theo truyền thuyết dân gian Chăm, ông sinh ra trong hoàn cảnh nghèo khó, ban đầu chỉ là cậu bé chăn trâu xấu xí, nhờ được hai con rồng trắng liếm mình mới trở thành chàng trai tuấn tú. Khi voi trắng thiêng trong triều đến rước về làm vua, đó chính là dấu hiệu thiên mệnh. Trong cuộc thi xây tháp huyền thoại với tướng Hakral người Miên, Po Klong Garai đã dùng trí tuệ xây tháp gạch nhỏ nhưng kiên cố và đẹp hơn tháp đá to lớn của đối thủ, từ đó khẳng định uy tín.
Những công trạng vĩ đại nhất của Po Klong Garai là hệ thống thủy lợi kỳ tích, đặc biệt là đập Nha Trinh (đập Chaklin) cùng hai mương dẫn nước chính đã biến vùng đất khô cằn thành "thiên đường" màu mỡ. Đáng kinh ngạc là hệ thống này vẫn hoạt động hiệu quả sau gần 900 năm. Dưới thời vua này, vương quốc phát triển mạnh về nông nghiệp với kỹ thuật canh tác tiên tiến, thương mại biển thịnh vượng, và nghệ thuật kiến trúc đạt đỉnh cao. Ông đã chống ách đô hộ của triều đình Angkor, giải quyết xung đột bằng trí tuệ và ngoại giao thay vì bạo lực, được người dân Champa suy tôn như "thần thủy lợi".
Lịch sử xây dựng tháp - Từ ý tưởng đến kiệt tác
Tháp Po Klong Garai được xây dựng vào cuối thế kỷ XIII - đầu thế kỷ XIV (1285-1307) dưới triều vua Jaya Simhavarman III (người Việt gọi là Chế Mân), thuộc triều đại thứ 11 của vương quốc Chiêm Thành. Việc một vị vua đang trị vì xây tháp thờ một vị vua đã mất cách đó gần 100 năm thể hiện sự tôn kính sâu sắc và vai trò to lớn của Po Klong Garai trong lòng dân. Mục đích xây dựng không chỉ để thờ phụng mà còn để củng cố niềm tin dân tộc, kết hợp thờ thần Shiva với thờ vua-thần Po Klong Garai, tạo trung tâm tâm linh đoàn kết cộng đồng.
Cụm tháp được xây dựng theo "Phong cách muộn" (thế kỷ XIV-XVII) - giai đoạn cuối cùng và tinh tế nhất của nghệ thuật kiến trúc Chăm Pa. Vị trí được chọn là đồi Trầu, cách trung tâm Phan Rang 7km, thuộc phường Đô Vinh, nơi có thể bao quát toàn cảnh thành phố và vùng đồng bằng. Đây là vị trí chiến lược nằm trên tuyến đường thương mại quan trọng, địa hình cao thoáng mát phù hợp với không gian tâm linh.
Kiến trúc quần thể - Ba ngôi tháp linh thiêng
Quần thể đền tháp bao gồm ba công trình chính được bố trí theo trục Đông-Tây trên một bệ cao. Tháp Cổng (Gopura) nằm ngoài cùng phía Đông, cao 8,56m, có chức năng là cổng ceremonial với hai lối ra vào hướng Đông-Tây.
Mặt bằng hình vuông với hai phía còn lại là cửa giả, mái chia thành 3 tầng nhỏ dần về phía trên, trang trí phiến đá hình đuôi phượng ở các góc. Do nằm nhô ra phía ngoài sân quần thể, đế tháp được chia thành hai phần cao thấp khác nhau tạo dáng vươn lên từ mặt đất.
Tháp Phụ hay Tháp Lửa (Kosagrha) nằm gần cổng, phía Nam quần thể, cao 9,31m. Công trình này được sử dụng để chứa các vật có giá trị thuộc về vị thần hoặc nấu ăn cúng tế, vì thế còn được gọi là Tháp lửa để thờ thần lửa Anhi. Mặt bằng hình chữ nhật gồm 2 phòng vuông, có 3 cửa ra vào tại hướng Đông, Bắc và Nam. Đế tháp được phân chia bởi các trụ kết hợp vòm cong tạo hình tượng hoa sen đỡ thân tháp. Thân tháp là hai khối lập phương với bề mặt có các trang trí tương tự Tháp cổng, mái một tầng dạng vòm như hình thuyền với diềm mái trang trí phiến đá hình đuôi phượng.
Tháp Chính (Kalan) là công trình quan trọng nhất, đặt chính giữa sân đền phía sau tòa Bái đường, cao 20,5m. Mặt bằng hình vuông có một lối vào chính hướng Đông và ba cửa giả ở các phía còn lại. Đế tháp được phân chia bởi các trụ kết hợp vòm cong tạo hình tượng hoa sen đỡ thân tháp. Thân tháp là khối lập phương với bề mặt không phẳng mà có các trụ áp tường được trang trí tinh xảo. Bốn góc tháp được nhấn mạnh bởi 4 trụ góc lớn, phía trên mỗi trụ góc đều mô phỏng mái tháp 3 tầng với trang trí phiến đá hình đuôi phượng.
Kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật điêu khắc
Kỹ thuật xây dựng của cụm tháp thể hiện trình độ cao của nghệ nhân Chăm. Gạch nung có màu đỏ sẫm được lấy từ đất địa phương, vừa đạt độ cứng tối ưu vừa tạo điều kiện cho việc chạm khắc tương tự đá sa thạch.
Nghệ nhân chạm khắc trực tiếp lên các bức tường gạch thành phẩm. Điều đặc biệt là gạch xây không có mạch vữa mà được liên kết bằng loại keo đặc biệt, có giả thuyết là được tinh chế từ thực vật địa phương hoặc từ đất sét tạo ra chính viên gạch.
Nghệ thuật điêu khắc của tháp Po Klong Garai thể hiện đỉnh cao của Di sản nghệ thuật Champa. Các tác phẩm điêu khắc bằng gạch và đá sa thạch rất công phu với trang trí hình hoa lá, chim thú, vũ nữ, thần thánh thể hiện trên mặt tường ngoài. Nổi bật nhất là hình tượng thần Shiva 6 tay đang nhảy múa Tandava - vũ điệu biểu thị quá trình sáng tạo và hủy diệt, tu sĩ ngồi thiền trong tư thế Yoga trang nghiêm, và các tiên nữ Apsara với động tác uyển chuyển, trang phục tinh xảo.
Bên trong tháp chính - Không gian thiêng liêng
Bên trong Tháp chính là nơi tôn nghiêm nhất, đặt thần tượng thần Shiva - thần bảo hộ của các triều vua Champa cùng bộ linh vật Lingam và Yoni bằng đá sa thạch. Trong Ấn Độ giáo, linh vật Yoni biểu tượng bộ phận sinh thực nữ giới gắn với thờ nữ thần sinh sôi Shakti, đi cùng với linh vật Linga biểu tượng bộ phận sinh thực nam giới gắn với thờ thần Shiva. Đây là nơi chỉ có pháp sư mới được vào, những người cầu nguyện thường đi vòng quanh tháp theo chiều kim đồng hồ.
Hiện tại bên trong có khung gỗ tạo thành ngôi đền nhỏ, phía trước biểu tượng Lingam và Yoni là tượng thờ tiểu vương Po Klong Garai - tượng được công nhận Bảo vật Quốc gia năm 2024. Quần thể cũng có tường bao quanh tạo thành mặt bằng hình chữ nhật với 4 góc là 4 tháp nhỏ. Trước đây còn có tòa Bái đường (mandapa/jagamohan) nằm ngay sau Tháp cổng với chức năng sắp xếp lễ vật và múa hát nghi thức hành lễ, hiện chỉ còn tàn tích nền.
Trung tâm tâm linh sống động
Tháp Po Klong Garai không chỉ là di tích mà còn là trung tâm tâm linh sống động của cộng đồng người Chăm. Nơi đây diễn ra bốn lễ hội chính trong năm:
- Rija Nagar (Tết Chăm) tháng 1 Chăm lịch để đón năm mới và mở cửa tháp
- Peh bi mbeng Yang tháng 4 là lễ cầu mưa quan trọng thể hiện vai trò "thần thủy lợi" của Po Klong Garai
- Lễ hội Kate tháng 7 Chăm lịch (9-10 dương lịch) là lễ hội lớn nhất diễn ra trong 3 ngày với rước y trang từ 30 làng Chăm, mở cửa tháp trong nghi thức trang trọng, múa Siva với 12 động tác biểu tượng cùng trống Ghi Năng và kèn Saranai,
- Chabun tháng 9 để thờ nữ thần mẹ Po Ino Nagar.
Giá trị di sản và ý nghĩa hiện đại
Hành trình công nhận giá trị di sản của tháp Po Klong Garai trải qua nhiều giai đoạn: năm 1979 được công nhận Di tích Quốc gia, năm 2016 nâng cấp thành Di tích Quốc gia đặc biệt, và năm 2024 tượng thờ vua Po Klong Garai được công nhận Bảo vật Quốc gia.
Cụm tháp này là kiệt tác kiến trúc Chăm đẹp và hùng vĩ nhất còn tồn tại tại Việt Nam, thuộc phong cách "Muộn" - đỉnh cao nghệ thuật kiến trúc Champa, đồng thời là trung tâm tâm linh sống động duy trì văn hóa Chăm và biểu tượng của sự giao thoa văn hóa Đông-Tây.
Tháp Po Klong Garai không chỉ là kiệt tác kiến trúc mà còn là "ngọn đèn hải đăng văn hóa" - biểu tượng sống động của tinh thần bất khuất và trí tuệ dân tộc Chăm. Qua 8 thế kỷ vẫn đứng vững, cụm tháp chứng minh rằng những giá trị tinh thần đích thực không bao giờ phai nhạt. Từ huyền thoại về cậu bé chăn trâu trở thành vua, đến công trạng vĩ đại của Po Klong Garai với hệ thống thủy lợi kỳ tích, rồi sự tôn kính của hậu thế thể hiện qua việc xây dựng cụm tháp trang nghiêm - tất cả tạo nên một câu chuyện cảm động về tình yêu quê hương, trí tuệ dân tộc và sức mạnh niềm tin.
Nguồn tham khảo:
- bmktcn.com
- Wikipedia
- Nhiều nguồn khác
Bạn thấy bài viết này thế nào?